Proktoloji (Makat Hastalıkları)

Proktoloji nedir, hangi bölüm bakar?

Proktoloji sözcüğü, Yunanca "proktos" (makat) kökünden gelir. Tıp dilinde bu alanın diğer adı koloproktolojidir; kalın bağırsak (kolon), rektum ve anüs hastalıklarını bir arada kapsar. Halk arasında "makat hastalıkları" ya da "makat doktoru" ifadeleri kullanılır.

Türkiye'de proktoloji ayrı bir uzmanlık dalı değildir. Bu hastalıkların cerrahi tedavisi genel cerrahi uzmanlığının içindedir. Alanda yoğunlaşan cerrahlar ek eğitim alır ve yeterlilik sınavlarına girer. Avrupa Cerrahi Kurulu'nun koloproktoloji yeterlilik belgesi (FEBS Coloproctology) ile Türk Kolon ve Rektum Cerrahisi Derneği yeterlilik belgesi bu alandaki iki temel belgedir. Hastaneden randevu alırken "proktoloji" seçeneği çoğunlukla listede yoktur; genel cerrahi bölümü seçilir.

Makat nedir?

Makat, sindirim sisteminin dışarıya açılan son bölümüdür. Yaklaşık üç dört santimetre uzunluğundaki bu kanal, iç ve dış olmak üzere iki kas halkasıyla (sfinkter) çevrilidir. İç kas istem dışı çalışır ve kanalı kapalı tutar; dış kas istemli olarak sıkılır. Kanalın hemen üstünde rektum başlar. Makat çevresindeki cilt, ter bezleri ve kıl kökleri açısından zengindir; kıl dönmesi ve hidradenit gibi cilt kaynaklı hastalıklar bu yüzden bu bölgede sık görülür.

Proktolog ne demek?

Proktolog, makat ve rektum hastalıklarını tanı ve tedavi eden hekimi tanımlar. Resmî bir unvan değildir; genel cerrahi uzmanı olmayı ve bu alanda çalışmayı ifade eder. Gastroenteroloji uzmanları tanı aşamasında kolonoskopi ile sürece katılır, ancak cerrahi tedavi genel cerrahın işidir.

Proktoloji hangi hastalıklara bakar?

Bu bölümde her hastalık için ayrı bir sayfa vardır. Her sayfa aynı düzende yazılmıştır: önce hastalığın tanımı ve halk arasındaki adı, sonra belirtiler, tedavi seçenekleri, iyileşme dönemi, riskler ve ücreti belirleyen faktörler.

• Hemoroid (basur): makat damarlarının genişlemesi. Kanama ve şişlikle kendini gösterir; tedavi evreye göre yaşam tarzı düzenlemesinden ameliyata kadar değişir.
• Hemoroid lazer tedavisi: erken ve orta evre iç hemoroidde kesisiz yöntem. Kimlere uygun olduğu ve sınırları ayrı sayfada anlatılır.
• Anal fissür (makat çatlağı): makat kanalındaki yırtık. Dışkılamada keskin ağrı yapar; kronikleşen olgularda botulinum toksini ya da ameliyat gündeme gelir.
• Anal fistül ve makat apsesi: makat bezinin iltihaplanmasıyla oluşan apse ve sonrasında açılan tünel. Tedavisi cerrahidir.
• Pilonidal sinüs (kıl dönmesi): kuyruk sokumunda kılların cilt altına gömülmesi. Ameliyat yöntemleri ve nüks sayfada karşılaştırılır.
• Kıl dönmesi lazer tedavisi: pit-picking ile birlikte uygulanan lazer yöntemi. Kimlere uygun olduğu ve iyileşme süreci ayrı sayfadadır.
• Hidradenit (köpek memesi): koltuk altı, kasık ve makat çevresinde tekrarlayan ter bezi iltihabı. İlaç ve cerrahi tedavi birlikte planlanır.
• Anal darlık: makat kanalının daralması. Ameliyat ya da yara sonrası gelişir; genişletme ya da anoplasti ile tedavi edilir.
• Rektovajinal fistül: rektum ile vajina arasında açılan kanal. Doğum yırtığı, Crohn hastalığı ve ışın tedavisi başlıca nedenlerdir.

Makat sarkması (rektal prolapsus) ve gaita kaçırma bu bölümün dışındadır; bu konular pelvik taban hastalıkları bölümünde anlatılır. Makat siğili, anal HPV taraması ve makat kanalı kanseri anal HPV ve anal kanser bölümünde anlatılır. Crohn hastalığına bağlı makat fistülü ve gevşek seton ise inflamatuvar bağırsak hastalığı bölümünde anlatılır.

Makat hastalıklarının belirtileri

Makat hastalıklarının çoğu beş belirtiden biriyle başlar. Belirtinin niteliği hangi hastalığın daha olası olduğunu gösterir, ancak kesin tanı muayeneyle konur.

Belirtiler çoğu hastada iyi huylu nedenlere bağlıdır. Yine de kanama aksi kanıtlanana kadar yalnızca hemoroide bağlanmaz. Elli yaş üstünde yeni başlayan kanama, kilo kaybı, dışkı kalınlığında incelme ve dışkılama alışkanlığında değişiklik varsa kolonoskopi gerekir. Kolorektal kanser, polip ve kolonoskopi bu sitede kolorektal cerrahi bölümünde ele alınır.

Makatta sorun olduğunu nasıl anlarız?

Üç ipucu önemlidir. Birincisi, süre: birkaç gün süren hafif kanama ya da kaşıntı kabızlık ya da ishal sonrası görülebilir; iki haftadan uzun süren her belirti muayene gerektirir. İkincisi, eşlik eden bulgu: ateş, titreme ve giderek artan ağrı apse işaretidir ve beklemez. Üçüncüsü, tekrarlama: aynı şikâyetin birkaç ayda bir geri gelmesi, tedavi edilmesi gereken kronik bir sorunu gösterir.

Hangi durumda acil başvuru gerekir?

• Ateş ve titremeyle birlikte makat çevresinde şişlik ve zonklayan ağrı (apse)
• Durmayan ya da pıhtılı kanama, baş dönmesi
• Makatta geri itilemeyen, morarmış ve çok ağrılı şişlik (boğulmuş hemoroid)
• Gaz ve dışkı çıkaramama ile birlikte karın şişliği

Bu tablolar genel cerrahi acil değerlendirmesi gerektirir; randevu beklenmez.

Proktoloji muayenesi nasıl yapılır?

Muayene üç adımdan oluşur ve çoğu hastada on dakikadan kısa sürer.

1. Öykü. Şikâyetin süresi, kanamanın rengi ve miktarı, ağrının dışkılamayla ilişkisi, kabızlık ya da ishal öyküsü, önceki ameliyatlar ve kullanılan ilaçlar sorulur. Ailede bağırsak kanseri öyküsü ayrıca sorgulanır.
2. Dış inceleme ve parmakla muayene. Hasta sol yanına yatar, dizlerini karnına çeker. Önce makat çevresi gözle incelenir; çatlak, fistül ağzı, dış hemoroid ve cilt değişiklikleri bu aşamada görülür. Sonra eldivenli ve kayganlaştırıcı sürülmüş parmakla makat kanalı ve rektumun alt bölümü muayene edilir. Kas tonusu, kitle ve hassasiyet değerlendirilir.
3. Anoskopi. Birkaç santimetre uzunluğunda, ışıklı küçük bir aletle makat kanalının içi görülür. İç hemoroidin evresi, fissürün yeri ve fistülün iç ağzı bu aşamada belirlenir. İşlem birkaç saniye sürer.

Muayene için bağırsak temizliği ya da açlık gerekmez. Ağrılı makat çatlağında parmakla muayene ve anoskopi ertelenebilir; tanı çoğu zaman dış incelemeyle konur. Yaygın ya da karmaşık fistülde manyetik rezonans görüntüleme, kanama ya da aile öyküsü varsa kolonoskopi istenir.

Muayeneye nasıl hazırlanılır?

Kullandığınız ilaçların listesini, varsa önceki kolonoskopi ve ameliyat raporlarını getirin. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız belirtin; muayene için kesilmesi gerekmez, ancak ileride planlanacak işlem için önemlidir. Muayeneden önce normal tuvalet alışkanlığınızı sürdürün; özel temizlik gerekmez.

İzmir'de proktoloji muayenesi ve randevu

Doç. Dr. Tayfun Bişgin, muayene ve ameliyatlarını Balçova, İzmir'deki hastanede yapar. Randevu, hastanenin tek randevu hattı olan 444 3 545 numarasından genel cerrahi bölümü seçilerek alınır. Hekimin kişisel bir randevu hattı ya da WhatsApp numarası yoktur.

Hastanede proktoloji hastalıkları için gereken anoskopi, yüksek çözünürlüklü anoskopi (HRA), kolonoskopi, manyetik rezonans görüntüleme ve ameliyathane altyapısı bulunur. Hemoroid ve kıl dönmesinde lazer uygulaması ile anal fissürde botulinum toksini uygulaması bu hastanede yapılır. Muayene kat bilgisi ve poliklinik saatleri için randevu hattına danışılır.

Yol tarifi ve harita iletişim sayfasında yer alır. Hekimin eğitimi, yeterlilik belgeleri ve yayınları için hakkımda ve akademik yayınlar sayfalarına bakılabilir.

Tedavide izlenen ilke

Makat hastalıklarında ilk seçenek çoğu zaman ameliyat değildir. Erken evre hemoroid ve yeni başlamış makat çatlağı, kabızlığın düzeltilmesi ve kısa süreli ilaç tedavisiyle gerileyebilir. Ameliyat; ilaçla düzelmeyen, tekrarlayan ya da yapısal bir sorunu olan (fistül, ileri evre hemoroid, kıl dönmesi) hastalar için planlanır.

Ameliyat gerektiğinde yöntem hastaya göre seçilir. Aynı hastalık için birden fazla yöntem vardır ve her yöntemin nüks oranı, ağrı düzeyi ve işe dönüş süresi farklıdır. Bu sitedeki sayfalarda yöntemler karşılaştırma tablolarıyla yan yana verilir; "tek doğru yöntem" diye genel bir yanıt yoktur, uygun yöntem muayeneden sonra belli olur.

Her sayfada kaynak olarak Amerikan Kolon ve Rektum Cerrahları Derneği (ASCRS) ile Avrupa Koloproktoloji Derneği (ESCP) kılavuzları ve hekimin kendi yayınları gösterilir. Hasta yorumları, ameliyat görüntüleri ve hastalara ait fotoğraflar bu sitede yer almaz; bu, sağlık mevzuatının gereğidir.

Sık sorulan sorular