Anal HPV Taraması (Anal Kanser Taraması)

Anal HPV taraması nedir?

Anal kanser, makat kanalının seyrek görülen bir kanseridir. Genel toplumda nadirdir, ancak bazı gruplarda sıklığı belirgin biçimde artar. Bu kanserlerin büyük çoğunluğu, yüksek riskli HPV tiplerinin uzun süre kalıcı olmasıyla gelişir. Kanser ortaya çıkmadan önce makat kanalında yıllarca süren bir öncü evre bulunur. Tarama, bu öncü evreyi yakalamak için yapılır.

Tarama, rahim ağzı kanseri taramasıyla aynı mantığa dayanır. Rahim ağzında smear ve HPV testi nasıl kullanılıyorsa, makat kanalında da benzer testler kullanılır. Bu sayfa, anal HPV ve anal kanser bölümündeki tanı basamaklarını bir araya getirir.

HPV virüsü taraması nasıl yapılır?

Tarama tek bir test değildir. Birbirini izleyen üç basamaktan oluşur:

1. Görüşme ve makat muayenesi. Makat çevresine bakılır ve parmakla muayene yapılır. Siğil, yara ya da ele gelen sertlik aranır.
2. Anal smear ve HPV testi. Makat kanalından ıslatılmış bir çubukla örnek alınır. Anal smear hücrelerde değişiklik olup olmadığını gösterir. Anal HPV PCR testi ise virüsün varlığını ve tipini ortaya koyar.
3. Yüksek çözünürlüklü anoskopi ve biyopsi. Örnekte anormallik çıkarsa makat kanalı büyütmeli bir cihazla incelenir. Şüpheli alandan küçük bir parça alınır. Bu işlem yüksek çözünürlüklü anoskopi (HRA) sayfasında ayrıntılı anlatılır.

Uluslararası Anal Neoplazi Derneği (IANS) 2024 yılında anal kanser taraması için ortak öneriler yayımladı. Bu önerilere göre üç test yaklaşımı da kabul edilebilir sonuç verir. Bunlar yalnız smear, yalnız yüksek riskli HPV testi ya da ikisinin birlikte yapılmasıdır. HPV testi, HPV 16 tipini ayrıca gösterebilir. Hangi yaklaşımın seçileceği risk grubuna ve laboratuvar olanaklarına göre belirlenir.

Hücre değişikliği ne demek? LSIL ve HSIL

Makat kanalında HPV'ye bağlı değişiklikler iki dereceye ayrılır:

• LSIL (düşük dereceli değişiklik): virüsün hücrelerdeki geçici izidir. Çoğu kendiliğinden geriler ve genellikle izlenir.
• HSIL (yüksek dereceli değişiklik): kanserin öncüsü kabul edilir. Kanser değildir, ancak bir bölümü yıllar içinde kansere ilerleyebilir.

Bu iki basamaklı adlandırma, alt genital bölge ve makat için yürütülen ortak bir terminoloji projesiyle standart hale getirildi. Eski raporlarda aynı durumlar anal intraepitelyal neoplazi (AIN) olarak geçebilir.

Anal HPV taraması ne sağlar?

Taramanın amacı kanseri değil, kanserin öncüsünü bulmaktır. HSIL belirti vermez. Ne ağrı ne de kanama yapar. Bu yüzden ancak aranarak bulunur.

Bu yaklaşımın işe yaradığını gösteren önemli kanıt ANCHOR çalışmasıdır. Çalışmaya HIV ile yaşayan, 35 yaş ve üzerindeki, makat kanalında HSIL saptanan kişiler katıldı. Katılımcılar iki gruba ayrıldı. Bir grupta HSIL tedavi edildi, diğer grup tedavisiz izlendi. Tedavi edilen grupta anal kansere ilerleme yarıdan fazla azaldı. Bu sonuç, öncü değişikliğin tedavisinin anal kanseri önleyebildiğini gösteren ilk randomize kanıttır.

Taramadan ne beklenmemeli?

Tarama bir koruma kalkanı değildir. Her test gibi yanılabilir. Normal bir sonuç, kanser olasılığını sıfıra indirmez. Smear bazen gerçek bir değişikliği gözden kaçırabilir. HPV testi ise sık pozitif çıkar ve pozitifliğin çoğu geçici enfeksiyonu gösterir. Bu yüzden tarama düzenli aralıklarla tekrarlanır. Sonuçlar her zaman muayeneyle birlikte yorumlanır.

Virüsü vücuttan atan bir ilaç yoktur. Tarama da virüsü yok etmez. Taramanın işi, virüsün yol açtığı değişikliği zamanında bulmaktır. Tedavi edilen şey virüs değil, bu değişikliktir.

Erken tanının yararı

Kanser saptansa bile taramayla bulunan tümörler genellikle küçüktür. Küçük tümörde tedavi daha sınırlı olabilir. Anal kanserin standart tedavisi kemoterapi ile ışın tedavisinin birlikte verilmesidir. Bu tedaviyle çoğu hastada makat kası korunur. Anal kanser, rektum kanserinden farklı bir hastalıktır. Rektum kanseri kalın bağırsağın son bölümünden gelişir ve tedavisi başka bir yol izler.

Kimlere önerilir?

Anal HPV taraması herkese yapılan bir test değildir. Genel toplumda anal kanser seyrek görülür. Bu nedenle risk grubunda olmayan ve şikâyeti bulunmayan kişilere rutin tarama önerilmez. Tarama, sıklığın belirgin biçimde arttığı gruplar için planlanır. Risk grubunda olmayan ancak endişesi olan kişiler, hekimle görüşerek tarama yaptırabilir.

Büyük bir meta-analiz, anal kanser sıklığını farklı risk gruplarında karşılaştırdı. Sıklık en çok HIV ile yaşayan, erkeklerle ilişkiye giren erkeklerde yüksek bulundu. Diğer HIV ile yaşayan kişiler, organ nakli alıcıları ve vulva kanseri öyküsü olan kadınlar da yüksek riskli gruplardaydı. Riskin yaşla birlikte arttığı da bu çalışmada görüldü.

HPV taraması kimlere yapılır?

IANS 2024 önerilerine göre taramanın başlaması önerilen zaman risk grubuna göre değişir.

Ayrıca 45 yaş ve üzerinde, aşağıdaki durumlardan biri olan kişilerde tarama düşünülebilir:

• Rahim ağzında ya da vajinada yüksek dereceli lezyon veya kanser öyküsü.
• Makat çevresinde siğil.
• Rahim ağzında bir yıldan uzun süren HPV 16 pozitifliği.
• Otoimmün hastalıklar.

Bu gruplarda karar, hekimle birlikte ve kişinin tercihi göz önüne alınarak verilir. Önerinin bir koşulu da vardır. Anormal sonuç çıktığında HRA yapılabilecek bir merkezde olunması gerekir.

Erkekte HPV testi pozitif çıkarsa ne olur?

Erkeklerde HPV taşıyıcılığı sıktır ve çoğu kendiliğinden temizlenir. Pozitif sonuç kanser anlamına gelmez. Makattan alınan örnekte yüksek riskli tip saptandıysa sonraki adım risk grubuna göre planlanır. Smear sonucuna bakılır, gerekirse HRA yapılır. HPV 16 saptanması daha yakın bir izlem gerektirebilir. Her pozitif sonuç tedavi gerektirmez.

Erkeklerde HPV testi nasıl yapılır?

Erkekler için genel topluma yönelik onaylanmış bir HPV tarama testi yoktur. Bu yüzden şikâyeti olmayan her erkeğe HPV testi önerilmez. Risk grubundaki erkeklerde test, makattan alınan örnekle yapılır. Örnek muayene sırasında, ince ve ıslak bir çubukla makat kanalından alınır. Penisteki ya da makattaki siğil ise genellikle muayeneyle tanınır. Siğilin tanısı için HPV testi gerekmez.

Kadınlarda anal tarama

Kadınlarda rahim ağzı taraması jinekolojinin konusudur ve makatı kapsamaz. Vulva, vajina ya da rahim ağzında HPV'ye bağlı ileri değişiklik geçirmiş kadınlarda makat kanalı ayrıca değerlendirilir. Anal tarama jinekolojik takibin yerine geçmez, ona eklenir.

Anal HPV taraması nasıl yapılır?

Hazırlık

Testten önceki 24 saat için şu önerilere uyulur:

• Makat içine krem ya da fitil uygulanmaz.
• Lavman yapılmaz.
• Anal ilişkiye girilmez.

Aç kalmanız gerekmez. Kullandığınız ilaçları, bağışıklık durumunuzu ve varsa jinekolojik geçmişinizi hekiminize söyleyin. Önceki smear, HPV ve biyopsi raporlarınızı yanınızda getirin.

Görüşme

Hekiminiz risk durumunuzu anlamak için bazı sorular sorar. Bu sorular cinsel sağlık, bağışıklık durumu ve geçmiş HPV bulgularını kapsar. Sorular yalnız tıbbi değerlendirme içindir. Yanıtlarınız gizli tutulur ve yargılanmazsınız.

Muayene ve örnek alma adım adım

Muayene ayrı bir odada ve mahremiyet korunarak yapılır. Her adım önceden açıklanır.

1. Sol yanınıza, dizleriniz karnınıza doğru çekili olarak yatarsınız.
2. Makat çevresine bakılır. Siğil, renk değişikliği ya da yara olup olmadığı not edilir.
3. Ucu sentetik ve ıslatılmış bir çubuk, makat kanalına birkaç santimetre yerleştirilir.
4. Çubuk kanal duvarına hafifçe bastırılarak döndürülür ve yavaşça geri çekilir.
5. Örnek sıvı içeren bir tüpe aktarılır. Aynı örnekten hem smear hem HPV testi çalışılabilir.
6. Örnek alındıktan sonra parmakla makat muayenesi yapılır. Ele gelen sertlik ya da kitle aranır.

Örnek alınırken kayganlaştırıcı jel kullanılmaz, çünkü jel örneği bozabilir. Parmak muayenesi bu yüzden örnekten sonra yapılır. Örnek alma birkaç saniye sürer. Görüşmeyle birlikte tüm işlem yaklaşık 10-15 dakikadır.

Tarama sonucu nasıl değerlendirilir?

Smear raporunda bazı kısaltmalar yer alır. Aşağıdaki tablo bunları sade bir dille özetler:

HPV testi pozitif ama smear normal olabilir. Bu durumda karar, saptanan HPV tipine ve risk grubuna göre verilir. HRA'ya yönlendirme eşikleri IANS önerilerinde ayrıntılı olarak tanımlanmıştır. Sonuçlar tek başına değil, muayene bulgusuyla birlikte yorumlanır.

HRA ve hedefli biyopsi

Tarama sonucu anormalse ikinci aşamada yüksek çözünürlüklü anoskopi yapılır. Makat kanalına ince bir anoskop yerleştirilir ve kanal büyütmeli bir cihazla incelenir. Duvara sirke (asetik asit) çözeltisi sürülür. Gerekirse iyot çözeltisi de kullanılır. Bu çözeltiler gözle görülmeyen değişiklikleri belirgin hale getirir. Şüpheli alandan küçük bir parça alınır.

HRA genellikle anestezi gerektirmez. Biyopsi alınacak bölgeye lokal uyuşturma yapılır. İşlem yaklaşık 15-30 dakika sürer. Uluslararası uygulama standartları, HRA'nın bu alanda eğitimli bir hekim tarafından yapılmasını öngörür. Hastanede yüksek çözünürlüklü anoskop bulunur ve HRA'yı Doç. Dr. Tayfun Bişgin kendisi yapar.

Sonuç ve sonrası

Örnek alındıktan hemen sonra günlük yaşamınıza dönebilirsiniz. İş, yemek ve araç kullanma için kısıtlama yoktur. Tuvalet kâğıdında birkaç saat hafif lekelenme olabilir. Sonuç laboratuvara göre yaklaşık 1-2 haftada çıkar. Hekiminiz sonucu sizinle kontrol görüşmesinde konuşur.

Sonuç normalse

Tarama belirli aralıklarla tekrarlanır. Bu aralık risk grubunuza ve kullanılan teste göre belirlenir. Bir kez normal çıkan sonuç ömür boyu güvence anlamına gelmez. Bağışıklık durumu değişirse ya da yeni bir şikâyet çıkarsa tekrar aralığı kısalabilir.

Sonuç anormalse

Bir sonraki adım HRA ve hedefli biyopsidir. Biyopsi sonucu düşük dereceli değişiklik (LSIL) gösterirse çoğu zaman izlem yeterlidir. Biyopsi yüksek dereceli değişiklik (HSIL) gösterirse tedavi bu sonuca göre planlanır. HSIL tedavisinde değişikliğin yakılması ya da çıkarılması gibi yöntemler kullanılır. HSIL tedaviden sonra tekrarlayabilir. Bu yüzden takip HRA ile sürer.

Biyopside kanser saptanırsa tedavi planı multidisipliner tümör konseyinde yapılır. Bu konseyde cerrah, tıbbi onkoloji ve radyasyon onkolojisi uzmanları birlikte karar verir.

Partner ve aşı

HPV saptanan kişilerde partnerin de muayene olması önerilebilir. Bu bir suçlama değil, sağlık önlemidir. HPV aşısı uygun yaş gruplarında önerilir. Aşı hastanede yapılabilir; hekim uygun kişilere aşıyı önerir. Aşı mevcut enfeksiyonu ya da var olan değişikliği tedavi etmez. HSIL tedavisinden sonra aşının tekrar riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini düşündüren çalışmalar vardır. Ancak bu konudaki kanıt henüz sınırlıdır.

Takipte dikkat edilecekler

• Kontrol randevularını aksatmayın.
• Makatta yeni çıkan kabarıklık, iyileşmeyen yara ya da kanama olursa beklemeden başvurun.
• Sigarayı bırakmak, değişikliklerin kalıcı olma riskini azaltır.
• HIV ile yaşıyorsanız tedavinizi düzenli sürdürün ve takibi enfeksiyon hastalıkları uzmanınızla birlikte yürütün.

Riskler ve yan etkiler

Anal HPV taraması düşük riskli bir değerlendirmedir. Kesi, iğne ya da ilaç kullanılmaz. Örnek alırken kısa süreli baskı, hafif yanma ya da tuvalete gitme hissi olabilir. Bu duyular birkaç dakika içinde geçer. Hemoroidi olan kişilerde tuvalet kâğıdında az miktarda kan görülebilir.

HRA sırasında biyopsi alınırsa birkaç gün hafif hassasiyet ve lekelenme olabilir. Kanama genellikle kendiliğinden durur. Enfeksiyon nadirdir. Şiddetli ağrı, ateş ya da durmayan kanama olursa hastaneyi aramanız gerekir.

Testin sınırları

Hiçbir tarama testi her değişikliği yakalayamaz. Smear bazen gerçek bir değişikliği gözden kaçırabilir. Buna yanlış negatif sonuç denir. HPV testi ise geçici enfeksiyonları da pozitif gösterir. Buna bağlı olarak bazı kişilere gereğinden fazla ileri inceleme yapılabilir. LSIL'in çoğu kendiliğinden gerilediği için bu bulgu genellikle tedavi edilmez, izlenir.

Kaygı ve damgalanma

HPV pozitif bir sonuç kaygı yaratabilir. HPV çok yaygın bir virüstür ve pozitiflik bir kusur göstergesi değildir. Pozitifliğin çoğu geçicidir. Sonucunuzla ilgili her sorunuzu kontrol görüşmesinde rahatça sorabilirsiniz.

Anal HPV taraması ücreti neye göre belirlenir?

Anal HPV taraması ücreti tek bir rakamla ifade edilemez. Uygulanacak testler, alınacak örnek ya da biyopsi sayısı, laboratuvar incelemesi, gerekirse tekrar eden seanslar ve sigorta kapsamınız belirleyicidir. Size hangi basamakların uygun olduğu muayeneden sonra belli olur. Ücret bilgisi de bu değerlendirme ve hekiminizle yapacağınız görüşmenin ardından netleşir.

Ücreti etkileyen faktörler

• Yalnız smear, yalnız HPV testi ya da ikisinin birlikte çalışılması.
• HPV testinde tip ayrımı yapılıp yapılmaması.
• Anormal sonuçta HRA gerekip gerekmemesi.
• HRA sırasında alınan biyopsi sayısı ve patoloji incelemesi.
• Sonuçların değerlendirildiği kontrol muayeneleri ve taramanın tekrar aralığı.

SGK ve özel sağlık sigortası kapsamı

Muayene ve tedavi SGK anlaşması kapsamında değildir. Özel sağlık sigortanızın kapsamı için hastanenin hasta hizmetleri birimiyle görüşebilirsiniz.

Sık sorulan sorular